Historia archiwistyki w Toruniu

Historia Katedry Archiwistyki i Zarządzania Dokumentacją rozpoczyna się w roku 2019. Zaczyna wówczas obowiązywać Ustawa z dnia 20 lipca 2018 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce (nazywana także „Ustawą 2.0” lub „Konstytucją dla Nauki”), która staje się podstawą do całościowej reformy polskich uczelni. W Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu nowy rok akademicki 2019/2020 rozpoczął się z nową strukturą wydziałów, instytutów i katedr.

W Instytucie Historii i Archiwistyki UMK z trzech zakładów archiwistycznych: Zakładu Archiwistyki, Zakładu Zarządzania Dokumentacją oraz Zakładu Źródłoznawstwa i Edytorstwa powstała – jako jedna z ośmiu – Katedra Archiwistyki i Zarządzania Dokumentacją, kierowana przez Wandę K. Roman. W Katedrze znaleźli się pracownicy trzech wcześniej działających w IHiA zakładów: Janusz Tandecki, Waldemar Chorążyczewski, Krzysztof Kopiński, Robert Degen, Marlena Jabłońska, Krzysztof Syta, Katarzyna Pepłowska, Agnieszka Rosa i Magdalena Wiśniewska-Drewniak. Do składu Katedry dołączył również Jarosław Wenta. Od tego czasu skład osobowy Katedry ulegał zmianom: w 2020 r. na emeryturę odszedł Janusz Tandecki, do Katedry Historii Nowożytnej i Edytorstwa Źródeł przeszedł Krzysztof Kopiński, w 2021 r. zatrudniono Marcina Smoczyńskiego.

Kierunki badań naukowych Katedry skupiły w sobie szerokie studia archiwalne, oparte na tradycji zapoczątkowanej w 1951 r., nad archiwistyką jako nauką oraz archiwami i ich funkcjami, nad kancelarią od czasów średniowiecznych po współczesność oraz badania w zakresie zarządzania dokumentacją w ujęciu teoretycznym i praktycznym. Mieszczą się w nich również zainteresowania i badania poszczególnych pracowników obejmujące niezwykle różnorodny i bogaty wachlarz zagadnień, który znalazł swój wyraz w setkach publikacji monograficznych, przyczynkarskich i wydawnictw źródłowych oraz podręczników wykorzystywanych w procesie dydaktycznym na studiach z zakresu archiwistyki i zarządzania dokumentacją.

Katedra kontynuuje tradycje organizowania cyklicznych konferencji sięgające 2007 r.: wtedy, w kwietniu, odbyły się I Wiosenne Spotkania Archiwalne, w grudniu – I Toruńskie Konfrontacje Archiwalne, zapoczątkowane odpowiednio przez ówczesne Zakład Zarządzania Dokumentacją i Informacji Archiwalnej oraz Zakład Archiwistyki.

Kartki z dziejów toruńskiego ośrodka archiwistyki 1945–2018

prof. dr hab. Wanda Krystyna Roman

Między jubileuszami. Naukowy dorobek toruńskiego ośrodka archiwistyki w latach 2011-2026 

            W okresie minionych piętnastu lat, jakie minęły od uroczyście obchodzonego sześćdziesięciolecia toruńskiej archiwistyki, została ugruntowana jej silna pozycja na mapie uczelni kształcących archiwistów i ośrodków badawczych archiwistyki oraz powstał bogaty dorobek naukowy. Do około 1600 publikacji z okresu 1951-2011 doszło kolejnych prawie 500 opracowań. Ich problematyka jest na tyle różnorodna, że niemożliwe jest jednoznacznie zakwalifikowanie go jako mieszczącego się li tylko w zakresie badań archiwistycznych, bowiem zainteresowania badawcze pracowników znacznie wykraczają poza ten obszar i podejmowane tematy dotyczyły również historii, nauk pomocniczych historii, biografistyki i kulturoznawstwa.

Jednym z ważniejszych obszarów badań pozostaje od lat archiwistyka jako nauka, w ostatnim okresie zdominowane przez jej antropologizację. Zantropologizowana archiwistyka – archiwozofia może być ogólną refleksją nad naturą archiwistyki i archiwum, w której centralnym punktem jest konkretny człowiek. Pojawiły się takie pojęcia, jak m.in. zorientowana kulturowo „nowa archiwistyka”, archiwistyka uniwersalna, archiwistyka lokalna, pogranicza archiwistyki, przewroty w archiwistyce, archiwistyka nauką o teraźniejszości – wokół nich toczył naukowy dyskurs. Powrócono również do rozważań nad polską terminologią archiwalną oraz metodologią archiwistyki. W dorobku toruńskiego ośrodka ważne miejsce zajmują publikacje związane z metodyką archiwalną, szczególnie z opracowaniem zasobu. Rozważano m.in. przemiany zachodzące w metodyce opracowania archiwaliów pod wpływem technologii komputerowych, zagadnienia opisu archiwalnego i specyfikę opracowania różnych rodzajów archiwaliów.

Wiele miejsca poświęcono archiwom, zarówno dziejów i zasobom, ich roli jako ośrodka pracy i badań naukowych, jako instytucjom prowadzącym działalność w zakresie zasobu archiwalnego oraz jako zjawiskom kulturowym. Od początku w Toruniu prowadzone były badania archiwoznawcze, które nie tylko były kontynuowane, ale ich zakres się poszerzył. Zapoczątkowano dyskusję na temat archiwów w kategoriach pamięci, emocji, momentu wiecznego, długiego trwania i wolności, obecności w przestrzeni publicznej i  hiperprzestrzeni oraz rozpoznawalnej marki, działań marketingowych, public relations, komunikacji i wizerunku.

Odrębnymi badaniami zostały objęte funkcje archiwów, najwięcej uwagi poświęcając funkcjom społecznym, w tym funkcji edukacyjnej i jej nowym elementom, takim, jak lekcje archiwalne, filmy, czy gry miejskie. Zainteresowania badawcze w toruńskim ośrodku archiwistycznym skupiały się również na zasobie archiwalnym, w tym głównie na zagadnieniach jego kształtowania oraz nowych narzędziach selekcji dokumentacji

W Toruniu rozwijały się intensywnie studia nad archiwami prywatnymi, bieżącymi, społecznymi, cyfrowymi – w dwóch pierwszych zakresach umacniając swoją pozycję, a dwóch ostatnich stawiając podwaliny pod badania oraz budując duży dorobek publikacyjny. Równoległy do nich był nurt związany z systemem informacji archiwalnej oraz jego elementami, w tym pomocami archiwalnymi i użytkownikiem archiwów. Jednym z ważniejszych tematów był opis archiwalny (archiwalny opis informacyjny) oraz wykorzystanie standardów. W Toruniu zapoczątkowano badania nad zarządzaniem archiwami obejmującym instytucje oraz ich wszystkie zasoby ze szczególnym uwzględnieniem zasobów informacyjnych, na które składa się przede wszystkim zasób archiwalny oraz informacja archiwalna o archiwach i ich zasobach.

Obok badań archiwistycznych, w ośrodku toruńskim od lat z powodzeniem rozwijają się studia nad zarządzaniem dokumentacją i biurowością współczesną, które znacznie się zintensyfikowały wraz z powstaniem odrębnego kierunku kształcenia archiwistyka i zarządzanie dokumentacją. Punktem wyjścia były szeroko rozumiane badania nad dawnymi kancelariami, ich funkcjami, personelem oraz produkcją: dokumentacją, które do dzisiaj są uprawiane w różnym zakresie. Równocześnie powstało wiele opracowań na temat biurowości w Polsce oraz w innych państwach, kancelarii współczesnej, zarządzania dokumentacją i jego narzędzi, w tym systemów EZD.

Dużo miejsca w publikacjach zajmowała problematyka zawodu archiwisty i zarządcy dokumentacji oraz kształcenia archiwistów i zarządców dokumentacji. Należy podkreślić, że oprócz naukowej dyskusji na ten temat, w Toruniu powstały prace o charakterze podręcznikowym. Nie zabrakło w dorobku badawczym ośrodka toruńskiego publikacji biograficznych poświęconych dawnym archiwistom i współczesnym mistrzom

            Ważny obszar zainteresowań przedstawicieli toruńskiego ośrodka stanowiły badania źródłoznawcze i związane z nimi badania egodokumentalne, które narodziły się wraz z antropologizacją archiwistyki. Nie sposób w tym miejscu nie odnotować wielu przedsięwzięć w zakresie publikacji źródeł archiwalnych.

W toruńskim ośrodku analizowano również czasopisma archiwistyczne, działalność zjazdową Stowarzyszenia Archiwistów Polskich, funkcjonowanie i inicjatywy Sekcji Edukacji Archiwalnej powołanej w 2007 r. w ramach SAP oraz odbywającego się cyklicznie od 2014 r. Forum Edukatorów Archiwalnych, w których powołaniu mieli swój udział i są aktywnymi działaczami archiwiści z Torunia. Zajmowano się informacją archiwalną oraz opublikowano również cenne prace z zakresu nauk pomocniczych historii, m.in. dyplomatyki i edytorstwa źródeł.

W ciągu minionych piętnastu lat w toruńskim ośrodku archiwistyki powstał znaczący i trwały dorobek naukowy, często nowatorski, odważnie wkraczający na nieznane wcześniej pola i wyznaczający nowe kierunki badań. Wyniki badań są dostępne w postaci monografii, artykułów, opracowań źródłoznawczych i edycji źródłowych. W Toruniu narodziły się nowe kierunki badań, które znalazły zwolenników i kontynuatorów w innych ośrodkach. Imponujący pod względem liczby publikacji dorobek naukowego środowiska archiwalnego na UMK, jego jakość i wartość stanowią o bezcennym i istotnym wkładzie w rozwój archiwistyki jako dyscypliny naukowej.